In bijna elke cel van je lichaam zitten honderden minifabriekjes die je voeding en de zuurstof die je inademt omzetten in bruikbare energie. Die energie levert je lichaam af als één soort brandstofmunt waar al je organen op draaien, van je hersenen tot je hartspier. Hoe harder een orgaan werkt, hoe meer van die centrales het herbergt. Je hart zit er vol mee. Zo'n energiecentrale heet een mitochondrion, meervoud mitochondriën.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
- Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
- De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
- Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.
Waarom ze het laten afweten
Die centrales zijn gevoelig. Langdurige stress, een infectie die maar blijft nazeuren en te weinig of slechte slaap zetten hun productie onder druk. Ze maken dan niet alleen minder energie, ze laten ook meer afvalstoffen achter die de boel verder ontregelen. Bij mensen met een vermoeidheid die niet weggaat na een nacht doorslapen, en die niet in verhouding staat tot wat ze die dag deden, vinden onderzoekers vaker zulke afwijkingen in de energiecentrales, al is nog niet uitgemaakt of die de oorzaak zijn of juist het gevolg.
Wat de productie weer op gang helpt
Je energiecentrales herstellen en vermeerderen zich. En dat is goed nieuws, want je hebt de knoppen zelf in handen. Slaap is de basis, want dan ruimen je cellen op en laden ze bij. Beweging is de sterkste prikkel om er nieuwe bij te maken, en dat is meteen de moeilijkste boodschap als je al uitgeput bent: begin klein, een wandeling telt al, en bouw alleen verder op in een tempo dat je de dagen erna niet terugslaat. En geef je centrales goede grondstof, met echte voeding en niet te veel snelle suikers.
Eén uitzondering op 'begin klein', en ze is belangrijk genoeg om te noemen: voel je je ná een inspanning niet gewoon moe maar ziek (uren of dagen later een terugval met spierpijn, een hoofd als watten, een grieperig gevoel), dan heet dat post-exertionele malaise. Bij mensen met aanhoudende klachten na covid draagt bijna zes op de tien dat patroon. Dan is opbouwen precies het verkeerde: je verdeelt je energie over de dag in plaats van ze te vergroten, en je zoekt hulp bij iemand die dit herkent. In spierbiopten na zo'n terugval is echte weefselschade te zien. Oefentherapie die bij gewone vermoeidheid helpt, kan bij deze groep schaden.
Dat betekent niet dat wie moe is, van bewegen moet afblijven. In een gerandomiseerde proef verdroegen de meeste mensen met aanhoudende klachten na covid inspanning wel goed, en stilzitten heeft zijn eigen prijs. Het onderscheid zit in wat er de twee dagen erná gebeurt: blijf je hangen, dan doseer je; herstel je normaal, dan bouw je rustig op.
En de supplementen?
In de rekken staan potjes die energie voor je cellen beloven, met namen als co-enzym Q10. Wees daar nuchter in. In kleine studies gaf co-enzym Q10 samen met NADH een bescheiden daling van de ervaren vermoeidheid, maar de best opgezette proef tot nu toe (een hoge dosis co-enzym Q10 tegenover placebo bij aanhoudende klachten na covid) vond geen verschil. Het vervangt dus nooit wat slaap, beweging en voeding doen. Steek je geld en je aandacht eerst in die drie.
Naast co-enzym Q10 staat er intussen een heel rek 'mitochondriale boosters', met NAD+ en zijn voorlopers voorop. Waar er iets gemeten is, is het meestal de combinatie van co-enzym Q10 mét NADH, in kleine studies, met wisselende uitkomsten. Een systematisch overzicht van veertien studies naar voedingssupplementen bij langdurige vermoeidheid kwam niet verder dan onvoldoende bewijs, en zag in zes ervan bijwerkingen, waaronder misselijkheid en slapeloosheid. Nuchter blijven is dus niet alleen een kwestie van je geld.
💡 Aanhoudende vermoeidheid zit vaak niet tussen je oren maar in je cellen: er zijn aanwijzingen dat je energiecentrales op een lager pitje draaien. Slaap, beweging op maat en echte voeding zetten ze weer aan, meer dan welk supplement ook.
Blijf je moe, ook na een tijd beter zorgen voor die basis? Trek dan aan de mouw van je huisarts, want soms zit er een tekort, slaapapneu, suikerziekte of een trage schildklier achter. Hoe aanhoudende vermoeidheid werkt en wat er allemaal kan meespelen, lees je in het hele verhaal.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
- Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
- De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
- Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.
Referenties
Amorim, J. A., Coppotelli, G., Rolo, A. P., Palmeira, C. M., Ross, J. M., & Sinclair, D. A. (2022). Mitochondrial and metabolic dysfunction in ageing and age-related diseases. Nature Reviews Endocrinology, 18(4), 243–258. https://doi.org/10.1038/s41574-021-00626-7
Tomas, C., Brown, A., Strassheim, V., Elson, J. L., Newton, J., & Manning, P. (2017). Cellular bioenergetics is impaired in patients with chronic fatigue syndrome. PLoS ONE, 12(10), e0186802. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0186802
Mantle, D., Hargreaves, I. P., Domingo, J. C., & Castro-Marrero, J. (2024). Mitochondrial dysfunction and coenzyme Q10 supplementation in post-viral fatigue syndrome: An overview. International Journal of Molecular Sciences, 25(1), 574. https://doi.org/10.3390/ijms25010574
Castro-Marrero, J., Segundo, M. J., Lacasa, M., Martinez-Martinez, A., Sentañes, R. S., & Alegre-Martin, J. (2021). Effect of dietary coenzyme Q10 plus NADH supplementation on fatigue perception and health-related quality of life in individuals with myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome: A prospective, randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Nutrients, 13(8), 2658. https://doi.org/10.3390/nu13082658
Gloeckl, R., Zwick, R. H., Fürlinger, U., Schneeberger, T., Leitl, D., Jarosch, I., et al. (2024). Practical recommendations for exercise training in patients with long COVID with or without post-exertional malaise: A best practice proposal. Sports Medicine – Open, 10(1), 47. https://doi.org/10.1186/s40798-024-00695-8
Hansen, K. S., Mogensen, T. H., Agergaard, J., Schiøttz-Christensen, B., Østergaard, L., Vibholm, L. K., & Leth, S. (2023). High-dose coenzyme Q10 therapy versus placebo in patients with post COVID-19 condition: A randomized, phase 2, crossover trial. The Lancet Regional Health – Europe, 24, 100539. https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2022.100539
Holden, S., Maksoud, R., Eaton-Fitch, N., Cabanas, H., Staines, D., & Marshall-Gradisnik, S. (2020). A systematic review of mitochondrial abnormalities in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome/systemic exertion intolerance disease. Journal of Translational Medicine, 18(1), 290. https://doi.org/10.1186/s12967-020-02452-3
Appelman, B., Charlton, B. T., Goulding, R. P., Kerkhoff, T. J., Breedveld, E. A., Noort, W., et al. (2024). Muscle abnormalities worsen after post-exertional malaise in long COVID. Nature Communications, 15(1), 17. https://doi.org/10.1038/s41467-023-44432-3
Dorczok, M. C., Mittmann, G., Mossaheb, N., Schrank, B., Bartova, L., Neumann, M., & Steiner-Hofbauer, V. (2025). Dietary supplementation for fatigue symptoms in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome (ME/CFS) — A systematic review. Nutrients, 17(3), 475. https://doi.org/10.3390/nu17030475
Tryfonos, A., Pourhamidi, K., Jörnåker, G., Engvall, M., Eriksson, L., Elhallos, S., et al. (2024). Functional limitations and exercise intolerance in patients with post-COVID condition. JAMA Network Open, 7(4), e244386. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.4386
Twomey, R., DeMars, J., Franklin, K., Culos-Reed, S. N., Weatherald, J., & Wrightson, J. G. (2022). Chronic fatigue and postexertional malaise in people living with long COVID: An observational study. Physical Therapy, 102(4), pzac005. https://doi.org/10.1093/ptj/pzac005
Wormgoor, M. E. A., & Rodenburg, S. C. (2021). The evidence base for physiotherapy in myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome when considering post-exertional malaise: A systematic review and narrative synthesis. Journal of Translational Medicine, 19(1), 1. https://doi.org/10.1186/s12967-020-02683-4
