Wie lang voor anderen zorgt, kent het moment waarop de moeheid toeslaat. Réginald Moreels stond vijftig jaar aan het ziekenbed: als chirurg in Vlaanderen, als oorlogschirurg voor Artsen Zonder Grenzen, als staatssecretaris, en vandaag als opleider van Congolese chirurgen in Beni. In zijn boek schrijft hij dat hij een beetje opgebrand is. Ik wou weten wat hij daarmee bedoelde.
Zijn antwoord verraste me. Het beroep maakt hem niet moe, de wereld wel. En tussen moedeloos worden en je erbij neerleggen ligt voor hem een keuze, die hij actief pessimisme noemt. Daarna ging het gesprek verschillende richtingen uit: zijn eigen eetstoornis en hoe hij eruit kwam, euthanasie en wie daarover beslist, burgerlijke ongehoorzaamheid, vergeving en sereniteit. Een interview, dacht ik. Een debat, noemde hij het.
In deze shownotes vertel ik het gesprek na, en leg ik er telkens in het cursief naast wat we vandaag weten en wat je ermee doet.
We bespreken
- Intro: wie is Réginald Moreels [00:00:00]
- Opgebrand na vijftig jaar aan het bed? Passief en actief pessimisme [00:02:01]
- Maatschappelijke monniken: nederigheid na vijftien jaar uit beeld [00:07:12]
- Wat AI met het denken doet: pessimisme met hoop [00:13:10]
- De witte schort: waarom hij chirurg werd [00:16:23]
- Sociale zekerheid, discriminatie in de praktijk en paternalisme [00:18:18]
- Anorexie, burn-out en de healer: hoe hij eruit kwam [00:21:27]
- Waarom dit boek: plicht en perspectief [00:25:19]
- Euthanasie en levenseinde: ethiek in de privésfeer [00:28:33]
- Ethiek leren: onderwijs, polarisatie en het tegengestelde oordeel [00:32:52]
- Burgerlijke ongehoorzaamheid en schuldige passiviteit [00:37:05]
- Mandela, vergeving en conflictmanagement [00:41:26]
- Identiteit, kernenergie en AI: waarom de mens misbruik maakt [00:45:35]
- Actieve geweldloosheid: Gandhi, Einstein en niet-letale wapens [00:48:21]
- Identiteit is een mythe, en sapiens is niet zo wijs [00:53:20]
- Destructief en opbouwend altruïsme: Icarus en sereniteit [00:59:19]
- De ziel als kruispuntbank, collectief geheugen en bewustzijn [01:04:55]
- Drie dingen die hem vormden: jezuïeten, mei 68, Artsen Zonder Grenzen [01:12:01]
- Ethiek versus moraal, en de laatste vraag aan de dokter [01:16:44]
- Waar je alles terugvindt [01:18:31]
Over de gast
Réginald Moreels is chirurg. Hij was voorzitter van Artsen Zonder Grenzen België en van 1995 tot 1999 staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking. Hij richtte UNICHIR op, een chirurgische opleiding in Beni, in het oosten van Congo, waar hij nog altijd opereert en lesgeeft. Zijn boek Het was mijn verdomde plicht (Lannoo, 2026) is memoires en ethische reflectie tegelijk. Meer over UNICHIR op unichir.africa.
Shownotes PLUS
Leden van Spreekuur PLUS lezen hieronder het hele gesprek. De bullets zijn het verhaal van Réginald; in het cursief staat wat ik ernaast leg: wat we weten over burn-out bij hulpverleners, over wat een behandelrelatie doet, over vergeving en over wat een dokter beter wel zegt, en telkens wat je er morgen mee kunt.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
- Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
- De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
- Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.
Opgebrand na vijftig jaar aan het bed? Passief en actief pessimisme [00:02:01]
De wereld maakt hem moe, het beroep draagt hem
- “Burn-out is nu in de mode,” zegt Réginald, “maar dat heb ik niet door het beroep.” Zorg dragen voor een ander draagt jou, tot aan je dood.
- Wat hem af en toe moedeloos maakt, is de wereld zoals ze er nu uitziet. Schendingen van mensenrechten zijn er altijd geweest, maar we zitten volgens hem in een klimaat waarin ze genormaliseerd worden. Hij verwijst naar Hannah Arendt en de banaliteit van het kwaad.
- Die moedeloosheid heeft hem nooit depressief gemaakt. “Ik leg er mij niet bij neer. En dat is wel vermoeiend.”
Passief en actief pessimisme
- Op onrecht zijn er volgens hem twee reacties. Je erbij neerleggen: dat noemt hij passief pessimisme. Of pessimist zijn en toch proberen er iets aan te doen, zonder een ideale wereld te willen scheppen: actief pessimisme.
- Wie een ideale wereld wil maken, richt vaak veel schade aan, zegt hij. Hij noemt ze destructieve idealisten, religieus, politiek en militair.
- Zijn legitimiteit om voor vrede te pleiten haalt hij uit wat hij met zijn collega's zonder grenzen zag: mateloos geweld, en te midden daarvan een solidariteit die je nergens anders vindt.
Wie in de zorg werkt, of thuis voor iemand zorgt, kent beide soorten moeheid. Wat ik mooi vind, is dat Réginald ze uit elkaar houdt. Burn-out gaat over je werk: uitputting, afstand nemen van wat je doet, en het gevoel dat je er niet meer toe doet. (Maslach & Leiter, 2016) Bij artsen is dat de voorbije jaren hard gestegen: eind 2021 had 62,8 procent van de Amerikaanse artsen minstens één kenmerk van burn-out, tegenover 38,2 procent een jaar eerder. (Shanafelt et al., 2022) Moe zijn van de wereld is iets anders, en zijn actief pessimisme is terug te vinden in de psychologie. Wie ervaart dat hij iets kan veranderen, blijft in beweging; wie dat nooit mocht ervaren, valt terug in passiviteit, en die passiviteit is de standaardstand van het brein. (Maier & Seligman, 2016) Actief pessimisme is moeheid die een handeling tot gevolg heeft. In de spreekkamer vraag ik bij moeheid altijd drie dingen: slaap je nog, geniet je nog van iets buiten het werk, en zijn er gedachten die je liever niet hebt? De grens tussen burn-out en depressie is vager dan we denken. (Bianchi et al., 2015) Wie op een van die drie vragen aarzelt, hoort bij de huisarts. Het verschil tussen burn-out en depressie schreef ik uit in Burn-out uitgelegd.
Verwacht je het ergste, koppel er dan één handeling aan die je zelf in de hand hebt. Blijft de moedeloosheid weken hangen en raakt ze je slaap of je plezier, ga dan langs bij je huisarts.
Heb je zelf gedachten aan zelfdoding, dan hoef je daar niet mee te wachten tot een afspraak: bel 1813, de Zelfmoordlijn. Dat is gratis, anoniem en dag en nacht bereikbaar.
Maatschappelijke monniken: nederigheid na vijftien jaar uit beeld [00:07:12]
De ambitie is gebleven, de kleur is veranderd
- Réginald rekent zichzelf tot wat hij de maatschappelijke monniken noemt: mensen die onafhankelijk werken, zonder arrogantie. “Ik ben ook een mediageil geweest, zoals veel mensen. En ambitieus.” De ambitie bleef, maar nu met een gepaste nederigheid.
- Na de politiek verdween hij vijftien jaar uit het maatschappelijke leven, ook door een persoonlijke crisis. Hij bleef wel werken, eerst bij de volksgezondheid, daarna opnieuw als chirurg. Nu is hij terug, zodat hij bij zijn dood misschien een krantenartikel haalt en niet alleen een overlijdensbericht, zegt hij met een glimlach.
- De beste vorm van altruïsme is volgens hem die waarbij je je zelf ook goed voelt. Mensen die bij hem kwamen omdat ze de westerse maatschappij kotsbeu waren en de zuiverheid van een andere cultuur zochten, kregen te horen dat die zuiverheid niet bestaat. Wie vertrekt, moet cultuurgevoelig worden, en hij waarschuwt voor de goedbedoelde neokoloniale reflex: denken dat wij beter zijn.
Wat AI met het denken doet: pessimisme met hoop [00:13:10]
Het denken blijft een persoonlijk proces
- Réginald gebruikt dagelijks ChatGPT, en af en toe een ander model. Hij gelooft in die vooruitgang. “AI zet mij aan tot denken. Maar het denken blijft wel een persoonlijk proces.”
- Ik vul aan dat de vraag die je stelt al een denkproces is: hoe beter de vraag, hoe beter het antwoord.
- Hij las een boekje over optimisme zonder hoop en wil het omdraaien, naar pessimisme met hoop. Hij vroeg een chatbot welke verbanden er bestaan tussen pessimisme en hoop en kreeg een spoor. Schrijven doet hij zelf, als hij het ooit schrijft.
Lees het antwoord van de AI en schrijf dan in twee zinnen op wat jij ervan vindt voor je verder klikt.
Iedereen die een chatbot gebruikt, kent de verleiding om het antwoord over te nemen en verder te klikken. Réginald gebruikt het als aanzet, en dat is een goede reflex. Bij 319 kenniswerkers dacht wie meer vertrouwen had in de AI minder kritisch na, en wie meer vertrouwen had in zichzelf net meer. (Lee et al., 2025) Het antwoord van de machine is het begin van je denken. Of dat effect ook geldt voor wie de machine bewust als sparringpartner gebruikt, weten we nog niet; het onderzoek is jong. Zijn pessimisme met hoop past bij hoe de psychologie hoop omschrijft: een doel, wegen ernaartoe, en het gevoel dat je die wegen kunt bewandelen. (Snyder, 2002)
De witte schort: waarom hij chirurg werd [00:16:23]
Het mooiste vak ter wereld
- Koos hij zijn vak uit pessimisme, optimisme of hoop? Hij antwoordt nuchter: “Ik heb het beroep gekozen voor de witte schort.” Hier bestaat die schort bijna niet meer; in Afrika draagt hij hem nog.
- Zijn grootvader was een arts uit Gent en een van de pioniers in de jaren twintig. Maar de keuze kwam van binnenuit, zegt hij, niet van de familie.
- Als hij terugkijkt: het mooiste vak ter wereld, en dat blijft het. Wat we vandaag missen, is klinisch denken en volksgezondheid samen. Beleid bekijkt patiënten bijna als een noodzakelijk kwaad: structuren in plaats van mensen.
Ik moest glimlachen om de witte schort, tot ik me herinnerde dat patiënten er ernstig over zijn. In tien ziekenhuizen zei 53 procent van de patiënten dat de kledij van de arts ertoe deed, en nette kleding met een witte schort scoorde het hoogst. (Petrilli et al., 2018) De schort is een belofte die de patiënt ziet voor je iets gezegd hebt. Of dat in Vlaanderen vandaag nog zo is, weten we niet; het onderzoek kwam van over de oceaan en de voorkeuren verschilden al per leeftijd en per afdeling.
