Wat helpt echt tegen stress, met Luc Swinnen (Dokter, ik heb stress!)

In april 2024 sloot Dr. Luc Swinnen de aflevering af met één zin: “Ik moet de reis naar Parijs nu doen, want mijn werk is nog niet af.” Twee jaar later zit hij opnieuw tegenover mij, als eerste gast ooit die een tweede keer op de Spreekuur-stoel komt. Hij heeft de reis gemaakt, meerdere keren zelfs, en wat hij daar deed is het begin van dit gesprek: niets.

De meeste mensen kennen Luc van de nervus vagus. Drie boeken, zestigduizend exemplaren, vertaald tot in China en Vietnam. Wat ze niet weten: hij begon dertig jaar geleden met stressonderzoek in bedrijven, meer dan honderdduizend vragenlijsten, en hij heeft ooit zijn RIZIV-boekjes teruggestuurd omdat hij vond dat een volle wachtzaal niet de manier was om een zieke, eenzame of depressieve mens te benaderen. In zijn nieuwste boek, Dokter, ik heb stress!, is de nervus vagus nog één hoofdstuk van de tweeëntwintig. Waarom, dat legt hij hier uit.

Er is ook tegenwind. Begin dit jaar schreven negenendertig wetenschappers samen dat de theorie achter zijn vagusboeken niet houdbaar is. Luc heeft het gelezen, en hij zegt wat hij ervan vindt. Ik leg er in de cursieve stukken de studies naast: wat overeind blijft, wat niet, en wat je er morgen mee doet.

We bespreken

• Een primeur: de eerste gast die terugkomt [00:00:00]
• De reis naar Parijs: Monet, de waterlelies en niets doen [00:02:04]
• Lummelen, boek twaalf en de kritiek op de polyvagaaltheorie [00:05:38]
• Ademhaling: langer uit dan in, en de 4-7-8 [00:12:18]
• Door de neus ademen, en oefenen als de zon schijnt [00:15:27]
• Waarom de vagus nu één hoofdstuk is: de tijger en de zebra's [00:19:52]
• De stoïcijnen: kan ik het veranderen? [00:22:32]
• Brein én lichaam: de gezondheidsklik en co-regulatie [00:26:58]
• Eenzaamheid als sluipmoordenaar, en de vla van Scherder [00:30:29]
• Op één been staan, 7.000 stappen en de tomaat [00:33:17]
• Twintig jaar bedrijfsonderzoek: psychologische veiligheid en de vijf [00:39:12]
• Placebo, nocebo en waarom hij stopte met consultaties [00:43:22]
• Wie er bij hem komt: de geranium en de gelijkwaardigheid [00:51:26]
• Drie dingen voor zijn gezondheid [00:55:43]
• Instagram, de dopamineval en een eigen podcast [00:58:47]
• Drie boeken die zijn leven gevormd hebben [01:04:55]
• Investeren in mensen, en afscheid van het woord stress [01:12:25]
• Alcohol, koffie en het ontbijt [01:18:00]
• De uitsmijter: wat wil je horen van je dokter [01:21:31]
• Waar je alles terugvindt [01:27:55]

Over de gast

Luc Swinnen is arts en statisticus. Hij doet al dertig jaar onderzoek naar stress en burn-out in bedrijven en begeleidt mensen die vastgelopen zijn, bewust als coach en niet als behandelend arts. Hij schreef twaalf boeken, waaronder Activeer je nervus vagus, Versterk je nervus vagus en Dokter, ik heb stress! (Lannoo, 2025). Sinds kort deelt hij zijn tips op Instagram als Dr. Luc Swinnen.

Shownotes PLUS

Leden van Spreekuur PLUS lezen hieronder het volledige gesprek, onderwerp per onderwerp uitgeschreven, met bij elk onderwerp mijn duiding: welke studies erachter zitten, hoe groot het effect echt is, waar het bewijs dun wordt, en wat je er morgen concreet mee doet. Voor deze aflevering zijn dat ruim zestig studies, van de kangoeroezorg die de Wereldgezondheidsorganisatie vroegtijdig moest stopzetten tot de Braziliaanse cohorte die op één been leerde staan.

Een primeur: de eerste gast die terugkomt [00:00:00]

Waarom Luc terugkomt

• Het is de eerste keer in de geschiedenis van Spreekuur dat een gast een tweede keer aanschuift. De eerste aflevering met Luc, in april 2024, hoort nog altijd bij de best beluisterde, en ze eindigde met een belofte: hij moest naar Parijs, want zijn werk was niet af.
• Ik kondig meteen aan dat er halverwege een uitspraak komt waardoor we weten waarom we op één been moeten staan. Wie geduld heeft, krijgt dat op minuut drieëndertig.
• Ik heb zijn boeken mee naar huis genomen om dit gesprek voor te bereiden, en ze prompt vergeten terug mee te brengen. Daarom staan ze niet in de kast tijdens de aflevering.

De reis naar Parijs: Monet, de waterlelies en niets doen [00:02:04]

Het museum bij het Louvre

• Luc is sinds 2024 verschillende keren in Parijs geweest. Hij gaat er telkens naar hetzelfde museum, vlak bij het Louvre, waar de waterlelies van Monet rondom rond hangen. Hij zet zich erin en doet niets. En dan komt de inspiratie, zegt hij. Zo is het nieuwe boek geboren.
• Creativiteit komt niet als je werkt, legt hij uit. Werken doodt ze zelfs. Ze komt als je mijmert, als je in het hier en nu bent zonder te veel te denken. Dan komen de gedachten vanzelf: wat er in het boek moet, welk hoofdstuk het eerst, waar de nadruk ligt.
• Opschrijven doet hij niet. Zodra je begint te noteren, schakel je over naar het uitvoerende netwerk van je brein, en dan is de inspiratie weg. Ideeën gaan daardoor niet verloren, integendeel: de meeste ideeën die hij ooit had, kwamen tijdens de coronaperiode, wandelend in het bos. De discipline komt achteraf, als hij thuiskomt en alles uitschrijft.

De rij en de selfies

• De laatste keer was het anders. Er stond een rij voor het museum, dat was vroeger niet zo, en binnen liepen mensen rond die zich met hun rug naar het schilderij keerden om een foto van zichzelf te nemen. Luc vond het zo storend dat hij naar buiten is gegaan en op een bankje is gaan zitten. De ideeën kwamen toch. Hij is met een nieuw boek in zijn hoofd naar huis gereden.

Wat Luc beschrijft, kreeg in 2001 een naam. De neuroloog Marcus Raichle merkte op dat een bepaald netwerk in het brein actiever wordt als proefpersonen niets doen, en stilvalt zodra ze een taak krijgen. Hij noemde het de default mode, de ruststand. (Raichle et al., 2001) Dat die ruststand iets met creativiteit te maken heeft, is elf jaar later getest. Benjamin Baird liet mensen een klassieke creativiteitstest doen en gaf ze daarna twaalf minuten pauze: een makkelijke taak, een moeilijke taak, rust of niets. Wie in die pauze een makkelijke, saaie taak deed, en dus het meest zat te dagdromen, kwam nadien met de meeste nieuwe ideeën op de problemen die hij al gezien had. (Baird et al., 2012) Een overzicht van bijna dertig jaar incubatie-onderzoek komt tot hetzelfde: een pauze helpt, en een lichte bezigheid tijdens die pauze helpt meer dan pure rust. (Sio & Ormerod, 2009) Het bankje van Luc werkt dus, maar niet omdat het brein stilvalt. Het werkt omdat het aan iets anders bezig is.

Plan je niets-momenten in, zoals Luc, of kies er iets saais bij. Afwassen, wandelen, een trein. Niet je telefoon, want die is niet saai genoeg.

De nuance: een studie uit 2024 bij 443 mensen vond geen enkel verband tussen hoeveel iemand dagdroomt en hoe creatief hij is. (Murray et al., 2024) En de hersenscans van 163 mensen tonen dat de creatiefste onder hen niet het ruststandnetwerk alleen gebruiken, maar het ruststandnetwerk én het uitvoerende netwerk tegelijk laten samenwerken. (Beaty et al., 2018) Dat het opschrijven de inspiratie doodt, klopt dus niet als algemene wet. Het klopt voor Luc, en misschien voor jou. Dat weet je als je het probeert.

Hier stopt het gratis deel. Verder in dit gesprek: lummelen, boek twaalf en de kritiek op de polyvagaaltheorie, de 4-7-8-ademhaling en waarom langer uitademen werkt, door je neus ademen en oefenen als de zon schijnt, de stoïcijnen op de luchthaven, wat eenzaamheid met je lichaam doet, wat 7.000 stappen opleveren, het placebo-effect van een vriendelijke dokter, en wat Luc zelf van zijn huisarts wil horen.