Bikini-geneeskunde en menopauze met Els Dufraimont

Als een man zijn stylo kwijt is, vraagt hij wie hem gepikt heeft. Een vrouw opent haar handtas en zoekt waar ze hem zelf verkeerd gelegd heeft. Met dat beeld legt Dr. Els Dufraimont uit waarom zoveel vrouwen bij hun dokter vertrekken met het gevoel dat het tussen hun oren zit.

Els is gynaecoloog in het Imeldaziekenhuis in Bonheiden. Wie haar kent, kent haar van de raadpleging of van haar lezingen in heel Vlaanderen. Minder bekend is wat ze ernaast deed: een master in de economie en opleidingen in waardegedreven zorg en in AI in de gezondheidszorg. Achter alle drie zit dezelfde vraag: hoe komt het dat een geneeskunde die zichzelf neutraal noemt, de helft van de bevolking zo vaak mist?

We hebben het over het vrouwenhart, over medicijnen die op mannen getest werden, over bekkenbodemoefeningen aan het rode licht en over een menopauze die veel meer is dan opvliegers.

We bespreken

• Welkom en waarom dit gesprek [00:00:00]
• Bikinigeneeskunde en het vrouwenhart [00:03:30]
• Hartaanval bij vrouwen voelt anders [00:06:50]
• Genen, immuniteit en ultrasport [00:08:11]
• Darmen, data en te weinig onderzoek [00:13:13]
• Elke dag bekkenbodemoefeningen [00:18:46]
• Medicatie die op mannen getest werd [00:24:11]
• Alle data van vrouwen verzamelen [00:27:59]
• Het verhaal van de stylo [00:29:57]
• Als het tussen je oren zou zitten [00:33:00]
• AI en taalmodellen in de zorg [00:36:07]
• Zwangerschap, ouderschap en moedermelk [00:43:02]
• Menopauze is meer dan opvliegers [00:49:27]
• Het brein in zwangerschap en menopauze [00:55:00]
• Hormoontherapie en neurodivergentie [01:01:13]
• Waardegedreven zorg en coaching [01:04:05]
• De interne criticus en twijfel [01:14:50]
• Slaapmiddelen en wat artsen kunnen doen [01:20:22]
• Bechterew en onverklaarbare klachten [01:23:53]
• Wat je zelf kan doen [01:27:53]
• Wat Els wil veranderen en uitsmijter [01:30:30]

Over de gast

Els Dufraimont is gynaecoloog-verloskundige in het Imeldaziekenhuis in Bonheiden, waar ze sinds 2002 werkt, met aandacht voor prenatale zorg en voor kinder- en jeugdgynaecologie. Ze behaalde een master in de economie en volgde opleidingen in waardegedreven zorg en in AI in de gezondheidszorg. Ze geeft lezingen voor een breed publiek en voor jonge huisartsen. Ze is moeder van vier dochters.

Shownotes PLUS

Wat volgt, is het gesprek per onderwerp. Eerst wat Els vertelt, met haar voorbeelden. Daarna, cursief: wat het onderzoek zegt, wat we nog niet weten en wat je er zelf mee kan.

WIL JE De volledige uitleg?

• Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
• Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
• De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
• Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.

Ontdek Spreekuur PLUS

Bikinigeneeskunde en het vrouwenhart [00:03:30]

Een man met borsten en een baarmoeder

• Els noemt het bikinigeneeskunde. Het vrouwenlichaam werd lang bekeken als een mannenlichaam met borsten en geslachtsorganen erbij.
• Wie zo naar een vrouw kijkt, verwacht ook niet dat de rest van haar lichaam anders werkt.
• Dat het vrouwenhart anders functioneert, ontdekte ze eerder bij toeval. De cardiologen van haar ziekenhuis vroegen haar om over vrouw en hart te spreken, in het jaar dat dat hun jaarthema was.
• Ze las het boek van de Nederlandse cardiologe Angela Maas en schrok. Een vrouwenhart is kleiner, de kransslagaders zijn smaller, en de instrumenten voor een onderzoek van de kransslagaders waren lang op mannenmaat gemaakt.
• Ze was zo aangedaan door wat ze vond, dat ze besloot het naar buiten te brengen. De makers van een televisieprogramma belden haar vier keer. Een vrouw die je belt om iets uit te leggen, zeiden ze, kent altijd wel iemand die het beter weet. Een man leest zich in en komt.
• Sindsdien neemt ze de micro wel, in zalen in heel Vlaanderen, omdat ze met deze boodschap aan de universiteiten weinig gehoor vond. Volgens haar denkt de geneeskunde in silo's: de hartspecialist kijkt naar het hart.

Wat Els beschrijft, staat ook in het onderzoek.De kransslagaders van vrouwen zijn gemiddeld enkele tienden van een millimeter smaller, ook als je rekening houdt met lichaamsbouw en hartmassa. (Hiteshi et al., 2014) In de grote Amerikaanse WISE-studie bleek dat zuurstoftekort in het hart bij vrouwen anders voorkomt, andere klachten geeft en anders ontstaat dan bij mannen. (Gulati et al., 2012) Soms zit het probleem in de kleinste bloedvaatjes, die je op de klassieke foto van de kransslagaders niet ziet. (Bairey Merz et al., 2017)

Dat is meer dan een detail. Een onderzoek dat zoekt naar wat bij mannen het probleem is, kan bij een vrouw normaal uitvallen. Daarom spreekt men vandaag van zuurstoftekort in het hart zonder vernauwde kransslagaders, met een eigen aanpak en eigen testen.

Wat we nog niet goed weten, is hoe vaak dat precies voorkomt en welke behandeling het best werkt. Het onderzoek loopt, en het tempo waarmee de richtlijnen dit oppikken, ligt lager dan Els en ik zouden willen.

Ik schreef er eerder over in Het vrouwenhart.

Hartaanval bij vrouwen voelt anders [00:06:50]

• Bij vrouwen verloopt de aderverkalking anders, zegt Els. Bij mannen vormen zich eerder propjes, bij vrouwen gaat het meer over de gehele lengte van het bloedvat.
• Vrouwen hebben ook meer receptoren voor bepaalde stresshormonen. Daardoor krijgt een dun, verkalkt bloedvat makkelijker een kramp (of een spasme zoals ze het noemt), met kleine infarctjes als gevolg.
• De druk in het bloedvat valt trager weg, en de klachten zijn anders. Geen pijn die uitstraalt naar de linkerarm, maar een onwelgevoel, misselijkheid, pijn in de linkerkaak of duizeligheid, soms binnen vijf minuten weer weg.
• Een man zou daarvoor niet naar de dokter gaan, zegt ze. Een vrouw ook niet.
• Ik studeerde geneeskunde ruim na 1987, het jaar waarin dit al bekend was, en kreeg het nooit te horen.

Els voelt goed aan wat hier gebeurt, en de cijfers geven haar gelijk. In een Amerikaanse studie bij 3.501 mensen jonger dan 55 met een hartaanval toonden vrouwen 426 verschillende combinaties van klachten, mannen 280. (Brush et al., 2020) Hoe meer combinaties, hoe minder vaak een vrouw in het plaatje past dat een arts in zijn hoofd heeft.

Dat plaatje heeft gevolgen.In Engeland en Wales kregen vrouwen met een hartaanval de zorg uit de richtlijn minder vaak dan mannen. (Wilkinson et al., 2019) De onderzoekers schatten dat tussen 2003 en 2013 ruim achtduizend vrouwen gestorven zijn die met dezelfde zorg als mannen hadden kunnen leven.

Een hartaanval die niet klinkt zoals in de film, is nog altijd een hartaanval.

Voel je een druk, pijn of een raar gevoel in je borst dat niet weggaat, of word je plots kortademig, zweterig of misselijk zonder reden? Wacht niet tot het overgaat. Bel 112.

Wat we nog niet weten: in welke mate de verschillen in zorg komen door de klachten zelf, en in welke mate door hoe wij ze lezen. Beide spelen, en aan het tweede kunnen we morgen al iets doen.

Genen, immuniteit en ultrasport [00:08:11]

Twee X-chromosomen

• Het verschil stopt niet bij het hart, zegt Els. Je kan het op elk orgaanstelsel leggen, op elke silo.
• Volgens haar werken 6.500 van onze ongeveer 20.000 genen anders bij mannen en vrouwen, verspreid over 45 weefsels.
• Toen zij studeerde, leerde ze dat een vrouw één van haar twee X-chromosomen opbergt. Vandaag weten we dat een deel van dat tweede X-chromosoom actief blijft.
• Op het X-chromosoom zit veel informatie over het immuunsysteem en de hersenen. Een vrouw kan daardoor sneller en specifieker antistoffen maken.
• Dat is goed nieuws en slecht nieuws tegelijk. Vrouwen krijgen minder infecties, maar maken ook vaker een antistof die zich tegen hun eigen weefsel richt.

Dit is een van de mooiste inzichten van het voorbije decennium, en Els vertelt het helder. Toen onderzoekers de genactiviteit in 53 weefsels van 544 volwassenen naast elkaar legden, vonden ze duizenden genen die bij mannen en vrouwen verschillend tot uiting komen. (Gershoni & Pietrokovski, 2017) En minstens een op de vijf genen op het X-chromosoom ontsnapt gedeeltelijk aan het uitschakelen, zodat het tweede X-chromosoom meespreekt. (Tukiainen et al., 2017)

In de wachtzaal zie je het resultaat. een Britse studie bij 22 miljoen mensen had 13 procent van de vrouwen een van negentien auto-immuunziekten, tegenover 7 procent van de mannen. (Conrad et al., 2023)

Hetzelfde immuunsysteem dat een vrouw beter beschermt, keert zich ook vaker tegen haar.

Wat we nog niet weten: welk deel van dat verschil van de genen komt, welk deel van de hormonen en welk deel van hoe we leven. Het zijn drie lagen die op elkaar inwerken, en het onderzoek begint ze pas uit elkaar te halen.

Het sterke geslacht

• De titels van haar lezingen zeggen het al: Het X-mysterie, Het Y-mysterie, Het sterke geslacht, Geneeskunde is niet neutraal. We lachen dat er meer titels rondgaan dan lezingen, omdat elke organisator om een titel vraagt.
• In de ultrasport zijn vrouwen sterk. Aan de start staat meestal maar vijf tot tien procent vrouwen, zegt ze, en toch eindigen ze geregeld in de top twintig.
• Ze noemt de Britse loopster Jasmin Paris, die de Montane Spine Race won, ruim 400 kilometer over de Pennine Way tot aan de Schotse grens, in de winter en een jaar nadat ze moeder werd. Onderweg kolfde ze nog af.
• Volgens Els is een vrouwenlichaam gemaakt voor duur. Een hart dat in de zwangerschap anderhalve tot twee liter bloed extra rondpompt, kan veel aan.
• Ik vertel haar dat ik zelf lange afstanden fiets, en dat in de Amerikaanse Tour Divide geregeld een vrouw wint. Zij noemt Rebecca Rusch, zevenvoudig wereldkampioene ultramountainbike.
• Wie is dan het sterke geslacht? Bij de geboorte zijn er 105 jongens per 100 meisjes. Op tachtig is twee derde vrouw, op honderd 85 procent. Ze verwijst naar het boek van de geneticus Sharon Moalem, in het Nederlands Het sterke geslacht.

Wat ik mooi vind aan Els' verhaal, is dat ze de vraag verlegt van wie het snelst gaat naar wie het langst volhoudt. Dat zijn twee verschillende vragen. Bij de snelste lopers ooit, van 50 tot 3.100 mijl, waren de mannen ongeveer 17 tot 20 procent sneller, behalve op 200 mijl, waar het verschil onder de tien procent zakte. (Zingg et al., 2015) Kijk je naar alle lopers die de finish halen, dan is het verschil kleiner op de langere afstand: ruim 4 procent op 100 mijl, ruim 9 procent op 50 mijl. (Waldvogel et al., 2019) Of het verschil met de leeftijd kleiner of groter wordt, daarover spreken de studies elkaar tegen. (Knechtle et al., 2016)

Snelheid en uithouding zijn twee vragen, en het onderzoek heeft vooral de eerste beantwoord.

Wat we nog niet weten, is hoe vrouwen het doen als je wedstrijden bouwt rond hun lichaam in plaats van rond dat van mannen. Els merkt op dat fietswedstrijden voor vrouwen korter zijn, wat net de vrouwen selecteert met de meest mannelijke eigenschappen. Dat is een hypothese die het waard is om te testen.

Elke dag bekkenbodemoefeningen [00:18:46]

Drie dingen voor haar gezondheid

• Op de vraag wat ze zelf doet voor haar gezondheid, verrast ze me. Elke dag bekkenbodemoefeningen.
• Het gebeurt te weinig, zegt ze, ook bij vrouwen die geregeld sporten. Ze zegt met enige trots dat ze na vier kinderen nog met een volle blaas op de trampoline kan springen.
• In meer dan honderd afleveringen ging het hier nog nooit over incontinentie. In mijn praktijk gaat het er vaak over.
• Haar uitleg: trek je bekkenbodem samen alsof je op het toilet zit en je plas wil ophouden. Doe het niet tijdens het plassen zelf.
• Ofwel tien keer kort aanspannen en lossen, ofwel aanspannen, tot tien tellen en lossen. Dat drie keer.
• Ze doet het aan de rode lichten, omdat je daar toch niets anders kan doen dan wachten.
• Lukt het niet, of weet je niet welke spieren ze bedoelt? Vraag je huisarts om een voorschrift voor een kinesitherapeut die het je goed aanleert.
• Daarnaast fietst ze lange afstanden op de stadsfiets, poetst ze haar tanden op één been, neemt ze de trap en wandelt ze veel. Krachttraining zou ze moeten doen, zegt ze, en dat komt er nog niet van.

Ik ben blij dat Els dit als eerste noemt, want het is een van de meest onderschatte dingen die een vrouw voor zichzelf kan doen. Bij vrouwen die urine verliezen bij hoesten of springen, zei 56 procent van wie bekkenbodemtraining deed dat ze genezen was, tegenover 6 procent zonder training. (Dumoulin et al., 2018) Zwangere vrouwen zonder klachten die tijdens de zwangerschap oefenden, hadden aan het einde van hun zwangerschap 62 procent minder kans op urineverlies. (Woodley et al., 2020)

Bekkenbodemtraining kost niets, heeft geen bijwerkingen en helpt tegen ongewild urineverlies.

Span je bekkenbodem aan alsof je je plas ophoudt, houd tien tellen vast en los. Doe dat acht tot twaalf keer na elkaar, drie keer per dag, en hou het zo vier maanden vol, bijvoorbeeld aan het rode licht.

Wat we nog niet goed weten, is hoeveel het op lange termijn voorkomt bij vrouwen die nog geen klachten hebben. De sterkste bewijzen gaan over behandeling, en over preventie tijdens de zwangerschap. Voor wie twijfelt of ze het goed doet, is een paar sessies bij een gespecialiseerde kinesitherapeut het verschil tussen oefenen en juist oefenen.

Over de krachttraining heeft Els een punt dat ik graag doorgeef. Vrouwen bouwen in verhouding even veel spier op als mannen, en hun kracht in het bovenlichaam neemt sterker toe. (Roberts et al., 2020; Refalo et al., 2025)

Leden kunnen verder lezen. Waarom geneesmiddelen tot eind jaren negentig vooral op mannen getest werden, tot in de muizenkooi. Het volledige verhaal van de stylo, en wat het betekent als een arts zegt dat het tussen je oren zit. Wat zwangerschap en menopauze met je brein doen, en waarom Els dat een overgang noemt. Waarom een slaappil 's ochtends bij een vrouw nog werkt. En wat je zelf doet als je niet gehoord wordt.