Een casus: een vrouw van tweeënvijftig loopt al twee weken rond met een drukkend gevoel achter haar borstbeen. Geen echte pijn, meer een vervelende band die af en toe aanspant. Ze schuift het op de stress en de warmte. Bellen naar de dokter doet ze niet, ze wil niet overdrijven. Een hartaanval, denkt ze, dat is toch iets voor mannen van boven de zestig die te veel gerookt hebben.
Die laatste gedachte is de gevaarlijkste. Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen, meer dan alle kankers samen. Toch leeft het beeld voort dat het hart een mannenzaak is. Daar wordt tijd mee verloren, en tijd kost levens: vrouwen melden zich later aan, en hun klachten worden veel later ernstig genomen. Waarom verloopt een hartprobleem bij een vrouw anders, en waarom wordt het zo vaak gemist?
Waarom verloopt een hartprobleem bij een vrouw anders
Vrouwen krijgen hart- en vaatziekten gemiddeld zo'n tien jaar later dan mannen. Dat geeft een vals gevoel van veiligheid. Vrouwen worden niet minder getroffen; ze zijn alleen later aan de beurt.
Achter dat uitstel zit een hormoon: oestrogeen. Zolang de eierstokken het aanmaken, beschermt het de bloedvaten: het houdt ze soepel, werkt ontstekingsremmend en houdt het cholesterolprofiel gunstig. Deze lijfwacht loopt tot ergens rond de vijftig. En dan neemt die lijfwacht ontslag.
Er is ook een puur anatomisch verschil. Vrouwen hebben gemiddeld kleinere kransslagaders, en de ziekte zit bij hen vaker verspreid in de fijne vertakkingen in plaats van in één grote verstopping. Dat maakt de klachten anders.
Hoe een infarct zich toont bij een vrouw
Het klassieke beeld kent iedereen: een verpletterende pijn op de borst die uitstraalt naar de linkerarm, koud zweet, misselijkheid. Dat klopt, ook bij vrouwen. Alleen presenteert een groot deel bij de vrouwen zich anders.
Bij een vrouw kan een infarct zich aandienen als pijn in de maagstreek die op een indigestie lijkt, als misselijkheid of braken zonder duidelijke reden, als kortademigheid, als pijn tussen de schouderbladen, of als een uitputtende vermoeidheid die soms al dagen voor het infarct zelf begint. Soms is er helemaal geen pijn. Een deel van de infarcten bij vrouwen wordt pas achteraf ontdekt.
⚠️ Heb je onverklaarde pijn in de maagstreek of tussen de schouderbladen, met zweten, misselijkheid of kortademigheid, en zeker bij inspanning? Ga daar niet mee wachten en laat het niet wegwuiven als stress of maagzuur. Bij twijfel bel je 112. Liever een keer voor niets dan een keer te laat.
Het gevolg laat zich raden. Wie zijn klachten voor de maag houdt, of op spoed met vage klachten binnenkomt, wordt later onderzocht en behandeld. En bij het hart is elke verloren minuut spierweefsel dat je niet terugkrijgt.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit.
- De werkbladen en checklists uit mijn praktijk.
- Elke maand een live sessie voor jouw vragen.
Wat er verandert na de menopauze
Terug naar die lijfwacht. Rond de menopauze valt de oestrogeenbescherming weg, en het lichaam maakt in korte tijd een inhaalbeweging in de bloedwaarden. Het LDL, de cholesterol die je liever laag houdt, stijgt gemiddeld met zo'n veertien procent. Er ontstaat sluipende insulineresistentie, het vet verhuist naar de buik, en de bloeddruk kruipt bij velen omhoog. Tegen de leeftijd van zestig hebben vrouwen hun risico-achterstand op mannen zo goed als ingelopen.
Dan is er nog een probleem. Sommige vrouwen krijgen invaliderende pijn op de borst, terwijl de grote kransslagaders er proper uitzien. Het zijn de haarvaten rond het hart die hun werk niet meer doen. Dat noemen we microvasculaire dysfunctie, en de bijhorende toestand heet in het jargon INOCA: ischemie zonder vernauwde kransslagaders. Ze komt veel vaker voor bij vrouwen.
Vroeger kreeg zo'n vrouw vaak te horen dat alles ok was, maar nu weten we beter. Bij echte klachten is dat vaak geen vals alarm, wel het teken dat die haarvaten tekortschieten. De klacht serieus nemen is het halve werk.
De risicofactoren die de standaardscore niet ziet
De klassieke risicoscores kijken naar leeftijd, bloeddruk, cholesterol, roken en suikerziekte. Waardevol, maar voor een vrouw incompleet, want een deel van haar risico komt in geen enkele scoreberekening voor.
Een zwangerschap is voor het hart en de vaten een echte stresstest. Wie ooit zwangerschapsvergiftiging heeft gehad, draagt daarna ongeveer een verdubbeld risico op hart- en vaatziekten. Ook zwangerschapsdiabetes, een vroeggeboorte of een laag geboortegewicht tellen mee, terwijl die informatie vaak nergens in het cardiale dossier staat.
De rij is nog langer. Een vroege menopauze voor je veertigste geeft een dertig tot vijftig procent hoger risico, en tot veertig procent meer kans om ooit een hartziekte te krijgen. Het polycysteus ovariumsyndroom, kortweg PCOS of PMOS, verhoogt ook het risico. En auto-immuunziekten zoals lupus of reuma zetten de vaten chronisch onder ontsteking. Ook sommige borstkankerbehandelingen, met bestraling links op de borstkas of bepaalde chemotherapie, kunnen het hart raken.
💛 Noteer je zwangerschapsverleden, je menopauzeleeftijd en een eventuele PCOS- of auto-immuundiagnose, en breng het uit jezelf ter sprake bij je arts. Het zijn stukjes van je hartrisico die anders onzichtbaar blijven.
Er is nog een categorie die makkelijk vergeten wordt: het mentale en het sociale. Langdurige stress, depressie, angst en isolement verhogen het risico mee.
Waar de zorg vandaag nog tekortschiet
Ik ben graag eerlijk als het over mijn eigen vak gaat. Vrouwen met een acuut hartprobleem krijgen gemiddeld later een diagnose, en minder vaak de volledige behandeling die de richtlijn voorschrijft. Ze worden ook minder vaak doorverwezen naar hartrevalidatie, die nochtans net zo goed voor vrouwen werkt. Een groot deel van het onderzoek waarop onze richtlijnen steunen, is bovendien vooral bij mannen gedaan.
Neem de statines, de cholesterolverlagers. Vrouwen melden er vaker bijwerkingen bij, vooral spierklachten, en ze starten er minder vaak mee of stoppen sneller. Een groot deel van die spierklachten is een nocebo-effect: je verwacht last, en dan voel je last. Waar het risico echt hoog is, is een statine de juiste keuze, en dan is het jammer als een vrouw die vorm van preventie misloopt door verhalen die niet kloppen. Levensstijl en medicatie doen samen het werk.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit.
- De werkbladen en checklists uit mijn praktijk.
- Elke maand een live sessie voor jouw vragen.
Wat je zelf in handen hebt
Een groot deel van je risico is te verlagen, en bij vrouwen met een vroege menopauze halveert een gezonde leefstijl de kans op hart- en vaatziekten. Wat werkt, is niet zo spectaculair.
Krachttraining, twee keer per week, want dat beschermt na de menopauze je botten én je hart. Een mediterrane manier van eten, met veel groenten, peulvruchten, vis en olijfolie. Genoeg en degelijk slapen, en laat eens nakijken of er slaapapneu speelt, wat bij vrouwen vaker gemist wordt. Werk maken van je stress en je mentale welzijn, niet als bijzaak maar als hartzaak.
Daarbovenop komt iets wat geen enkele leefregel je geeft: je eigen verhaal kennen. Vraag rond de menopauze om een cardiovasculaire risico-evaluatie, ook als je je kerngezond voelt. Wie zijn risicofactoren kent, kan er iets mee, wie ze niet kent staat machteloos tegenover iets wat perfect te zien was.
Wanneer je niet mag wachten
Sommige dingen dulden geen uitstel. Bel meteen de hulpdiensten bij pijn op de borst met uitstraling naar rug, arm of kaak, bij onverklaarde maagstreekpijn met zweten zeker tijdens inspanning, bij plotse extreme vermoeidheid met kortademigheid, of bij een plotse uitval van een lichaamsdeel of van je spraak.
Één situatie verdient een aparte waarschuwing. Krijg je tijdens of kort na een zwangerschap plots pijn op de borst, wacht dan geen seconde. Bij jonge vrouwen rond een bevalling kan een kransslagader spontaan scheuren, los van aderverkalking. Het heet spontane coronaire dissectie, en het is de meest voorkomende oorzaak van een hartinfarct tijdens en na de zwangerschap. Het is zeer zeldzaam, maar ernstig, en het treft vrouwen die je op basis van hun leeftijd nooit zou verdenken.
En bel binnen de week bij een geleidelijk toenemende kortademigheid bij inspanning, bij hartkloppingen die vaak terugkomen, of bij een vermoeidheid die maar niet wijkt. Beter een keer voor niets langsgaan dan een signaal wegredeneren.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit.
- De werkbladen en checklists uit mijn praktijk.
- Elke maand een live sessie voor jouw vragen.
Referenties
Inversetti, A., Pivato, C. A., Cristodoro, M., Latini, A. C., Condorelli, G., Di Simone, N., & Stefanini, G. (2024). Update on long-term cardiovascular risk after pre-eclampsia: a systematic review and meta-analysis. European Heart Journal – Quality of Care and Clinical Outcomes, 10(1), 4-13. https://doi.org/10.1093/ehjqcco/qcad065
Zhu, D., Chung, H. F., Dobson, A. J., Pandeya, N., Giles, G. G., Bruinsma, F., … Mishra, G. D. (2019). Age at natural menopause and risk of incident cardiovascular disease: a pooled analysis of individual patient data. The Lancet Public Health, 4(11), e553-e564. https://doi.org/10.1016/S2468-2667(19)30155-030155-0)
Freaney, P. M., Ning, H., Carnethon, M., Wilkins, J. T., Allen, N. B., Lloyd-Jones, D. M., & Khan, S. S. (2026). Premature menopause and lifetime risk of coronary heart disease. JAMA Cardiology, 11(5), 455-458. https://doi.org/10.1001/jamacardio.2026.0212
El Khoudary, S. R., Aggarwal, B., Beckie, T. M., Hodis, H. N., Johnson, A. E., Langer, R. D., … Allison, M. A. (2020). Menopause transition and cardiovascular disease risk: implications for timing of early prevention: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation, 142(25), e506-e532. https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000000912
Reynolds, H. R., Diaz, A., Cyr, D. D., Shaw, L. J., Mancini, G. B. J., Leipsic, J., … Maron, D. J. (2023). Ischemia with nonobstructive coronary arteries: insights from the ISCHEMIA trial. JACC: Cardiovascular Imaging, 16(1), 63-74. https://doi.org/10.1016/j.jcmg.2022.06.015
Tweet, M. S., Hayes, S. N., Codsi, E., Gulati, R., Rose, C. H., & Best, P. J. M. (2017). Spontaneous coronary artery dissection associated with pregnancy. Journal of the American College of Cardiology, 70(4), 426-435. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2017.05.055
Reith, C., Preiss, D., Blackwell, L., Emberson, J., Spata, E., Davies, K., … Zannad, F. (2024). Effects of statin therapy on diagnoses of new-onset diabetes and worsening glycaemia in large-scale randomised blinded statin trials: an individual participant data meta-analysis. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 12(5), 306-319. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(24)00040-800040-8)
Bingé, S. (2024). Lang zullen we leven. Lannoo.
