Ik zie het geregeld in mijn praktijk: mensen die voor hun besmetting werkten, sportten en van aanpakken wisten, en die maanden later de trap naar boven opstrompelen. Houden zulke klachten meer dan drie maanden na de infectie aan, dan spreken we van Long-COVID. Toen onderzoekers in 2022 bijna tweehonderd studies samenlegden, goed voor ruim 700.000 patiënten, had ongeveer 45 procent vier maanden na de infectie nog minstens één klacht. Vermoeidheid stond bovenaan. Wie er vandaag mee zit, beeldt zich dus niets in.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
- Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
- De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
- Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.
Dat cijfer van 45 procent komt uit een optelling van studies zonder vergelijkingsgroep, met veel ziekenhuispatiënten erin. Volg je een gewone bevolking en vergelijk je met mensen die geen corona hadden, dan ligt het lager: in Zürich was ruim een op de vijf besmette volwassenen na zes maanden nog niet volledig hersteld, en ongeveer een op de zes na twee jaar. Ook vaak dus, maar minder.
De prijs die je betaalt als je te veel doet
Het venijnigste kenmerk in het herstel van deze mensen is de terugslag. Je voelt je een dag redelijk, je doet een wandeling of werkt een halve dag, en de twee dagen erna lig je geveld. In Amsterdam namen onderzoekers in 2024 stukjes spierweefsel af bij mensen met Long-COVID, voor en na een fietsproef. Na de inspanning waren de afwijkingen in de spieren groter dan ervoor. De terugval zit met andere woorden niet tussen de oren, ze is meetbaar in je lijf. In de praktijk noemen we dat post-exertionele malaise: klachten die opflakkeren na een inspanning die vroeger niets voorstelde.
Wat helpt er dan wel?
Het eerlijke antwoord: een behandeling die Long-COVID geneest, bestaat vandaag niet, daarvoor is het onderzoeksveld te jong. Wat in de praktijk het verschil maakt, is pacing: je activiteit bewust onder je grens houden, rusten vóór je moe bent, en pas opbouwen wanneer je lichaam volgt. Een kleine groep Britse patiënten die met zo'n gestructureerd doseerplan werkte, kreeg minder terugvallen en scoorde na zes weken beter op algemene gezondheid, al was er geen vergelijkingsgroep. Oefentherapie volgens een vast opbouwschema, jarenlang het standaardadvies bij chronische vermoeidheid, raden de Britse richtlijnmakers sinds 2021 af voor wie na inspanning terugvalt. Wetenschap die haar eigen advies bijstuurt: zo hoort ze te werken.
Maar het bewijs voor pacing is nog vers en er is meer onderzoek nodig. De enige gerandomiseerde studie tot nu toe, met een app en een stappenteller die je waarschuwt zodra je je dagelijkse energiebudget opgebruikt, zag na zes maanden geen verschil in terugslag tegenover de controlegroep. Pacing blijft het advies omdat het veilig is en terugslag helpt vermijden, nog niet omdat bewezen is dat het geneest.
🔑 Uitputting na COVID is lichamelijk en komt vaak voor. De basis van de aanpak is pacing: doseren onder je grens, rusten vóór je moe bent, en traag opbouwen zodra het beter gaat.
Wie na inspanning géén terugslag heeft, hoeft niet stil te zitten. Een online programma dat lichamelijke revalidatie combineert met mentale steun werd onderzocht en gaf meer herstel. Een online programma met cognitieve gedragstherapie verminderde duidelijk de vermoeidheid. Dat zegt niets over de oorzaak, wel over wat helpt.
Wanneer trek je aan de bel?
Sleept de uitputting aan, ga er dan mee naar je huisarts. Andere oorzaken zoals bloedarmoede of een trage schildklier verdienen een bloedname. Pijn op de borst, hartkloppingen of toenemende kortademigheid bij inspanning wil de dokter altijd zelf horen; wacht daar niet mee. En weegt het mentaal te zwaar, dan is ook dat een volwaardige reden om langs te komen.
Eén ding mag de dokter er meteen bij meten: je pols liggend en na een paar minuten rechtstaan. Bij een deel van de mensen met Long-COVID schiet het hart bij rechtstaan omhoog, posturale orthostatische tachycardie heet dat; in een Zweedse studie was dat bij ruim een op de tien het geval. Duizeligheid of hartkloppingen bij rechtstaan zijn dus geen bijzaak, maar een aanwijzing.
Herstel van Long-COVID verloopt zelden in een rechte lijn, al gaat die lijn bij de meeste mensen wel vooruit, traag en met bochten. Dat is ook wat de cijfers zeggen. In een Zwitserse bevolkingscohorte die twee jaar gevolgd werd, ging bij ruim vier op de vijf het herstel door of de gezondheid over de hele lijn vooruit; bij ongeveer een op de twintig werd het slechter, en bij een op de twintig wisselden goede en slechte periodes elkaar af. Wees intussen even mild voor jezelf als je voor een goede vriend zou zijn. Het bredere verhaal over vermoeidheid, van slaap tot bloedwaarden, lees je ook op deze site.
- Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
- Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
- De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
- Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.
Referenties
O'Mahoney, L. L., Routen, A., Gillies, C., Ekezie, W., Welford, A., Zhang, A., Karamchandani, U., Simms-Williams, N., Cassambai, S., Ardavani, A., Wilkinson, T. J., Hawthorne, G., Curtis, F., Kingsnorth, A. P., Almaqhawi, A., Ward, T., Ayoubkhani, D., Banerjee, A., Calvert, M., … Khunti, K. (2023). The prevalence and long-term health effects of Long Covid among hospitalised and non-hospitalised populations: A systematic review and meta-analysis. eClinicalMedicine, 55, 101762. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2022.101762
Appelman, B., Charlton, B. T., Goulding, R. P., Kerkhoff, T. J., Breedveld, E. A., Noort, W., Offringa, C., Bloemers, F. W., van Weeghel, M., Schomakers, B. V., Coelho, P., Posthuma, J. J., Aronica, E., Wiersinga, W. J., van Vugt, M., & Wüst, R. C. I. (2024). Muscle abnormalities worsen after post-exertional malaise in long COVID. Nature Communications, 15(1), 17. https://doi.org/10.1038/s41467-023-44432-3
Parker, M., Sawant, H. B., Flannery, T., Tarrant, R., Shardha, J., Bannister, R., Ross, D., Halpin, S., Greenwood, D. C., & Sivan, M. (2023). Effect of using a structured pacing protocol on post-exertional symptom exacerbation and health status in a longitudinal cohort with the post-COVID-19 syndrome. Journal of Medical Virology, 95(1), e28373. https://doi.org/10.1002/jmv.28373
National Institute for Health and Care Excellence. (2021). Myalgic encephalomyelitis (or encephalopathy)/chronic fatigue syndrome: Diagnosis and management (NICE-richtlijn NG206). https://www.nice.org.uk/guidance/ng206
Ballouz, T., Menges, D., Anagnostopoulos, A., Domenghino, A., Aschmann, H. E., Frei, A., Fehr, J. S., & Puhan, M. A. (2023). Recovery and symptom trajectories up to two years after SARS-CoV-2 infection: Population based, longitudinal cohort study. BMJ, 381, e074425. https://doi.org/10.1136/bmj-2022-074425
Sanal-Hayes, N. E. M., Hayes, L. D., Mair, J. L., Dello Iacono, A., Ingram, J., Mclaughlin, M., Ormerod, J., Carless, D., Hilliard, N., Meach, R., & Sculthorpe, N. F. (2026). A digital platform with activity tracking for energy management support in long COVID: A randomised controlled trial. Nature Communications, 17(1), 945. https://doi.org/10.1038/s41467-025-64831-y
Tryfonos, A., Pourhamidi, K., Jörnåker, G., Engvall, M., Eriksson, L., Elhallos, S., Asplund, N., Mandić, M., Sundblad, P., Sepic, A., Rullman, E., Hyllienmark, L., Rundqvist, H., Lundberg, T. R., & Gustafsson, T. (2024). Functional limitations and exercise intolerance in patients with post-COVID condition: A randomized crossover clinical trial. JAMA Network Open, 7(4), e244386. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.4386
Twomey, R., DeMars, J., Franklin, K., Culos-Reed, S. N., Weatherald, J., & Wrightson, J. G. (2022). Chronic fatigue and postexertional malaise in people living with long COVID: An observational study. Physical Therapy, 102(4), pzac005. https://doi.org/10.1093/ptj/pzac005
Zeraatkar, D., Ling, M., Kirsh, S., Jassal, T., Shahab, M., Movahed, H., Talukdar, J. R., Walch, A., Chakraborty, S., Turner, T., Turkstra, L., McIntyre, R. S., Izcovich, A., Mbuagbaw, L., Agoritsas, T., Flottorp, S. A., Garner, P., Pitre, T., Couban, R. J., & Busse, J. W. (2024). Interventions for the management of long covid (post-covid condition): Living systematic review. BMJ, 387, e081318. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-081318
