Keys was geen cardioloog. Hij was fysioloog aan de University of Minnesota, en zoals veel grote namen in de wetenschap begon hij ergens helemaal anders. In de jaren dertig deed hij hoogteonderzoek in de Andes, hoe het menselijk lichaam zich aanpast aan ijle lucht. Toen kwam de oorlog. Het Amerikaanse leger had compacte voeding nodig voor parachutisten, iets dat lichter was, voedend genoeg om mee te springen. Keys ontwierp het, en het kreeg zijn initiaal mee: het K-rantsoen. Niet bepaald gastronomisch, vermoed ik, maar je moet eerlijk zijn over wat de soldaten in 1944 op het strand van Normandië in hun zak hadden.
Honger als laboratorium
De studie die hem echt op de kaart zette, ging over honger. In Minnesota liet hij in 1944 zesendertig vrijwilligers, voornamelijk gewetensbezwaarden die dienst weigerden, een half jaar lang systematisch ondervoeden. Hij wilde begrijpen hoe het menselijk lichaam reageert op verhongering, om na de oorlog de hulpverlening in Europa te kunnen sturen. Het werk verscheen in 1950 als The Biology of Human Starvation, en het beïnvloedt tot vandaag hoe we naar eetstoornissen, refeeding en herstel kijken. De mannen werden niet alleen mager. Ze werden obsessief over eten, prikkelbaar, depressief. Honger is biologie en psychologie tegelijk.
Zeven landen, één vraag
Pas daarna kwam de studie waar de meeste mensen Keys van kennen. Eind jaren vijftig vroeg hij zich af waarom Amerikaanse zakenmensen op hun vijftigste massaal aan een hartinfarct stierven, terwijl Italiaanse boeren van dezelfde leeftijd gewoon doorwerkten op het land. Hij deed wat in die tijd nog niemand had gedaan: hij trok eropuit. Zestien cohorten in zeven landen, samen 12.763 mannen tussen veertig en negenenvijftig, allemaal gemeten en hermeten door dezelfde teams.
Wat hij zag, veranderde de cardiologie. In Noord-Karelië, Finland, kreeg een man rond zijn zestigste een grote kans om aan zijn hart te overlijden. Op Kreta gebeurde dat bijna niet. Dezelfde leeftijd, dezelfde sekse, andere uitkomst. Het verschil zat in wat er op tafel kwam: hoeveel verzadigd vet, hoeveel olijfolie, hoeveel groente, hoeveel vlees. En de kandidaat voor de schuldenbank werd het serumcholesterol, dat netjes meebewoog met het dieet en met de sterfte.
Vijftig jaar later deden de opvolgers van Keys een nieuwe analyse op de Europese cohorten. De samengestelde risicofactorscore (roken, bloeddruk, cholesterol) en de sterftecurve liepen samen op met een correlatie van 0,78. Voor wie de statistiek kent: dat is geen toeval.
Wat Keys niet zei
Keys werd beroemd, en hij werd ook stevig bekritiseerd. Zo hoort dat blijkbaar in de wetenschap. Een deel van die kritiek hield steek, een ander deel niet. De hardnekkigste leugen is dat hij landen "uitkoos" om zijn hypothese te bewijzen. Wat wel klopt: de cohorten waren niet bedoeld als nationale steekproef, en het waren allemaal mannen van middelbare leeftijd. Dat begrenst hoe je de bevindingen mag uitsmeren over vrouwen, jongeren of andere bevolkingsgroepen.
En in 1986 zei Keys zelf dat zijn studie geen harde causaliteit bewees. Ecologische data tonen patronen, geen mechanismen. Voor de uiteindelijke conclusie waren klinische trials en mechanistisch onderzoek nodig, en die kwamen er ook.
Wat het verschoof
Wat Keys ons gaf was niet zozeer dieetadvies, maar hij veranderde de manier waarop we naar ziekte kijken. Vòòr hem was hart- en vaatziekte een lot, een onvermijdelijke prijs van ouder worden. Na hem werd het een gevolg van hoe we leven, en dus iets wat je kunt bijsturen. Het begrip risicofactor is zo gewoon geworden dat we vergeten zijn hoe revolutionair het was.
En toen er een mediterraans gerecht op zijn bord lag, in Pioppi, was dat het voedingspatroon dat in zijn eigen data het laagste risico gaf. Hij is er, toepasselijk, honderd mee geworden.
Referenties
Menotti, A., & Puddu, P. (2015). How the Seven Countries Study contributed to the definition and development of the Mediterranean diet concept: a 50-year journey. Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases, 25(3), 245-252. https://doi.org/10.1016/j.numecd.2014.12.001
Menotti, A., Puddu, P., Kromhout, D., Kafatos, A., & Tolonen, H. (2020). Coronary heart disease mortality trends during 50 years as explained by risk factor changes: The European cohorts of the Seven Countries Study. European Journal of Preventive Cardiology, 27(9), 988-998. https://doi.org/10.1177/2047487318821250
Pett, K., Willett, W., Vartiainen, E., & Katz, D. (2017). The Seven Countries Study. European Heart Journal, 38(42), 3119-3121. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehx603
Montani, J. (2021). Ancel Keys: The legacy of a giant in physiology, nutrition, and public health. Obesity Reviews, 22. https://doi.org/10.1111/obr.13196
Sparling, P. (2020). Legacy of nutritionist Ancel Keys. Mayo Clinic Proceedings, 95(3), 615-617. https://doi.org/10.1016/j.mayocp.2019.12.012
