Zo hou je je ogen gezond op elke leeftijd met oogarts Liselotte Aerts (Mooie kijkers)

Dit gesprek duurde twintig minuten langer dan de gepubliceerde aflevering. Het laatste stuk, over de aandoeningen die je zelf niet voelt, is beschikbaar in deze shownotes PLUS voor leden: als video en als audio, en daaronder uitgeschreven met de studies erbij.

"Het oog is de enige plaats waar je de bloedvaten rechtstreeks kan zien lopen, zonder heel invasieve onderzoeken te moeten doen."

Liselotte Aerts zegt het halverwege haar uitleg over wat er gebeurt als je je kin op dat steuntje legt. Ze zegt het zonder nadruk. Maar het is de zin waar deze hele aflevering om draait. Wij in de leefstijlgeneeskunde werken met biomarkers die ons iets vertellen maar zeker niet alles. Een oogarts kijkt door een microscoop en ziet je vaten liggen.

Liselotte is oogarts en oogchirurg. Ze schreef Mooie kijkers, het boek dat ze tijdens haar eigen opleiding miste, en ze doet haar werk met een aanstekelijk enthousiasme dat je in de aflevering hoort. We gaan door een mensenleven heen: het oog van je kind en de schermen, de leesbril die rond je 45ste aanklopt, en dan de aandoeningen die je niet voelt tot het te laat is.

Voor wie dieper wil: ik leg er de cijfers naast. Wat weten we, wat is nog dun, en wat doe je er morgen mee.

We bespreken

In de aflevering:

• Intro [00:00:00]
• Wie is Liselotte Aerts [00:01:33]
• Oogarts of opticien: wie doet wat [00:03:43]
• Het oog als venster op je bloedvaten [00:05:52]
• Het kinderoog: bijziend of verziend [00:08:46]
• Bijziendheid afremmen met de 20-20-2-regel [00:13:51]
• Daglicht, twee uur buiten en wat baby's zien [00:16:21]
• Schermen, min 4 en netvliesloslating [00:19:21]
• Mouches volantes: de vlekjes in je zicht [00:24:30]
• Vitamine C, vitamine A en nachtblindheid [00:27:06]
• Vitamine D en droge ogen [00:30:31]
• De drie gezondheidsgewoontes van een oogarts [00:31:54]
• Het luie oog, de pleister en atropine [00:39:23]
• Grote pupillen bij verliefdheid: fabel of feit [00:44:00]
• Kleurenblindheid en wie meer kleuren ziet [00:48:25]
• De leesbril rond 45 en of je eraan vastzit [00:51:06]
• Contactlenzen, laser en lensimplant [00:56:20]
• Cataract, suiker en versuikering [01:05:17]
• De drie boeken die haar leven veranderden [01:08:57]
• De vaste slotvraag [01:22:07]
• Shownotes, nieuwsbrief en Spreekuur PLUS [01:24:04]

In de bonus voor PLUS-leden, twintig minuten die niet in de aflevering zitten:

• Glaucoom: de ziekte die je niet voelt [00:00:00]
• Oogdruk laten meten vanaf veertig [00:01:56]
• Gesloten kamerhoek en de acute aanval [00:03:17]
• Netvliesloslating herkennen en behandelen [00:05:57]
• Maculadegeneratie en het Amslerrooster [00:07:53]
• Gojibessen, luteine en zeaxanthine [00:09:55]
• Wat een oogarts zelf eet [00:11:53]
• Het netvlies als satelliet van het hart [00:13:50]
• Xanthelasma, cholesterol en diabetische retinopathie [00:15:09]
• Blauwe ogen en melanoom in het oog [00:17:51]

Over de gast

Liselotte Aerts is oogarts en oogchirurg met een eigen praktijk in Schoten. Ze opereert ogen en oogleden in het Sint-Augustinusziekenhuis in Wilrijk, waar ze tot voor kort diensthoofd was. Ze schreef Mooie kijkers. Alles wat je altijd al wilde weten over je ogen, uitgegeven bij Pelckmans. Aan een tweede boek, over de ogen van de vrouw, wordt gewerkt.

💡 Liselotte vertelt haar verhaal. In de cursieve stukken schuif ik er als arts even naast: wat weten we hierover, wat moeten we nuanceren, en wat neem je er morgen uit mee?

Shownotes PLUS

Hieronder staat de volledige uitwerking van het gesprek. Elk onderwerp uitgeschreven, met de studies en de cijfers erbij, en telkens de vertaling naar wat je er zelf mee doet.

WIL JE De volledige uitleg?

• Elke week één onderwerp volledig uitgespit in een Dossier.
• Elke week Shownotes PLUS met wetenschappelijke verdieping bij de podcast.
• De Werkbladen en Checklists uit mijn praktijk om zelf aan de slag te gaan.
• Elke maand een live Ask Me Anything-sessie voor al jouw gezondheidsvragen.

Ontdek Spreekuur PLUS

Oogarts of opticien: wie doet wat [00:03:43]

De rolverdeling in België

• Naar de oogarts ga je om te laten onderzoeken wat er met je ogen aan de hand is: de sterkte, de oogdruk, het netvlies en aandoeningen zoals die bij diabetes.
• Bij de opticien kom je met een voorschrift, en die kiest samen met jou het montuur en weet alles over de glazen.

Wat er gebeurt als je je kin op het steuntje legt

• Eerst meet een toestel de oogdruk, met dat luchtplofje, en daarna volgt de sterkte, terwijl je naar een luchtballon of een huisje kijkt.
• Je zicht wordt gemeten vóór het onderzoek met het felle licht, want daarna ben je verblind en klopt de meting niet meer.
• Met de spleetlamp bekijkt Liselotte het oog tien tot twaalf keer vergroot: de voorkant, het midden en de achterkant.
• Haar advies: laat tussen je veertigste en vijfenveertigste je ogen een keer nakijken, ook zonder klachten, en vooral voor de oogdruk, want die voel je niet.

Je kent het moment: kin op het steuntje, voorhoofd tegen de band, en dan dat plofje lucht waar je elke keer van schrikt. Wat Liselotte daarna vraagt, is het belangrijkste van dit gesprek: kom één keer langs rond je veertigste, ook als je perfect ziet. Voor darmkanker, baarmoederhalskanker en borstkanker krijgen we in Vlaanderen netjes een brief in de bus. Voor je ogen bestaat die brief niet, en zo komt de oogarts pas in beeld als er al iets mis is. Bij glaucoom, een ziekte die je gezichtsveld wegneemt zonder dat je het merkt, is meten de enige manier om er vroeg bij te zijn.

Zet één oogonderzoek in je agenda ergens tussen je veertigste en vijfenveertigste, ook als je perfect ziet. Vraag expliciet naar de oogdruk en naar je oogzenuw, want een normale druk alleen sluit glaucoom niet uit.

Het oog als venster op je bloedvaten [00:05:52]

De enige plek waar je je bloedvaten ziet lopen

• Het netvlies is de enige plaats in het lichaam waar je bloedvaten rechtstreeks kan bekijken, zonder invasief onderzoek.
• Liselotte ziet er of er vaatverkalking is, en van welk type.
• Er worden routinematig foto's genomen van de achterkant van het oog, zodat je de volgende jaren kan vergelijken.
• Geregeld stuurt ze een patiënt terug naar de huisarts voor een bloedafname, omdat wat ze ziet daarom vraagt.

Wat die vaatjes voorspellen

• Bij een te hoge bloeddruk ziet ze stuwing, omdat de vaten te weinig ruimte hebben.
• Bij diabetes verstoppen de kleinste vaatjes eerst, en dat is meestal ook het eerste wat zichtbaar wordt.
• Haar vergelijking: zoals de penis in de urologie de satelliet van het hart is, is het netvlies dat in de oogheelkunde.

Je bloeddruk ken je misschien, en je cholesterol ook, maar hoe je bloedvaten er vanbinnen uitzien, heeft nog niemand je getoond. Als huisarts schat ik je risico op hart- en vaatziekten in op basis van een bloedafname, en dat blijft een schatting. Liselotte kijkt door haar microscoop en ziet je vaten liggen. Dat klopt, en het is goed onderbouwd: de vaatjes in je netvlies zijn op dezelfde manier gebouwd als die in je hersenen en je nieren, en ze zijn de enige die je rechtstreeks kan fotograferen. (Cheung, Ikram, Sabanayagam & Wong, 2012)

Ben je bij de oogarts, vraag dan of er een foto van je netvlies gemaakt en bewaard wordt. De informatie zit in het vergelijken over de jaren heen.

Toen ruim tienduizend mensen zestien jaar gevolgd werden na één netvliesfoto, bleek bij vrouwen die volgens de klassieke berekening weinig risico liepen het werkelijke risico dubbel zo hoog. (Seidelmann et al., 2016) Intussen is er AI en leest een computer uit zo'n foto je biologische leeftijd tot op ruim drie jaar nauwkeurig. (Poplin et al., 2018) Er is dus maar één foto van je oog nodig om te weten hoe oud je vaten zijn.

Het kinderoog: bijziend of verziend [00:08:46]

Wat genen doen en wat de omgeving doet

• Je wordt geboren met een aanleg: hebben beide ouders min vijf of min zes, dan is de kans dat je zelf sterk bijziend wordt volgens Liselotte ongeveer tachtig procent.
• Bijziend betekent dat je in de verte slecht ziet en verziend dat je dichtbij slecht ziet, termen die Liselotte zelf verwarrend noemt.
• Tot je eenentwintigste groeien je ogen, en in die periode passen ze zich aan aan wat je ermee doet.
• Kijk je veel dichtbij, dan wordt het oog langer, zodat de lens minder hard hoeft te werken, want dichtbij kijken kost inspanning en ver kijken is ontspanning.

Waarom dat meer is dan een brilletje

• Vanaf ongeveer min vier geeft de sterkte last en stijgt het risico op problemen later: cataract, glaucoom, snellere slijtage van het netvlies en netvliesloslating.
• Haar man heeft min twaalf: zonder bril kan hij de wekker niet lezen en vindt hij op het strand het afgesproken huisje niet terug.

Kijk rond op een speelplaats en tel de brilletjes. In 2000 was bijna een kwart van de wereldbevolking bijziend, en tegen 2050 wordt dat de helft. (Holden et al., 2016) Onze genen zijn in twee generaties dezelfde gebleven, onze manier van leven is veranderd.

Hoe sterker de bril, hoe groter bovendien de kans op een netvliesloslating: ruim drie keer hoger bij lichte bijziendheid, bijna negen keer bij matige en meer dan twaalf keer bij hoge. (Haarman et al., 2020)

Een bril corrigeert je zicht, en laat het risico dat in de lengte van je oog zit ongemoeid. Over de rol van boeken en schermen weten we minder dan we vermoeden: kinderen die veel dichtbij kijken zijn vaker bijziend, en of het ene het andere veroorzaakt, blijft een open vraag. (Huang, Chang & Wu, 2015) Voor buiten spelen is dat bewijs er wel.

Bijziendheid afremmen met de 20-20-2-regel [00:13:51]

De regel zoals Liselotte ze geeft

• Om de twintig minuten kijk je twintig seconden in de verte.
• Twee uur per dag ga je naar buiten, elke dag, tot je eenentwintigste.
• Thuis helpen kleine aanpassingen: de zetel en het bureau tegen het raam, zodat er meer daglicht binnenvalt.
• En vooral: laat ze buiten spelen, een zin die Liselotte in de aflevering meermaals herhaalt.

Elke ouder kent de strijd om het scherm, en de neiging om dan maar de schermtijd te gaan tellen. Liselotte draait het om en telt de uren buiten, en daarvoor heeft ze sterk bewijs: in twaalf scholen in het Chinese Guangzhou besliste het lot welke zes scholen hun leerlingen drie jaar lang elke schooldag veertig minuten extra buitenles gaven. Na die drie jaar was drie op de tien van die kinderen bijziend geworden, tegenover vier op de tien van de kinderen die het gewone lesrooster volgden. (He et al., 2015)

De verklaring zit in de lichtsterkte. Zelfs buiten in de schaduw van een boom krijgt je kind meer licht dan in de best verlichte woonkamer. Met een zonnebril op is het buiten nog altijd elf tot drieënveertig keer feller dan binnen. (Lanca et al., 2019)

En de twintig minuten, twintig seconden?

De pauze van twintig seconden is een geheugensteun uit de praktijk van oogartsen en optometristen, en zo brengt Liselotte ze ook. Internationaal heet de regel 20-20-20, met de laatste twintig voor zes meter door gebruik van de Angelsaksische lengtemaat; bij Liselotte staat de twee voor de twee uur buiten.

Ver kijken kost niets en het haalt je weg van je scherm. Tegen vermoeide ogen wacht de pauzeregel nog op bewijs: toen dertig mensen in een experiment veertig minuten ingespannen moesten lezen, maakten geplande pauzes geen verschil voor hun klachten. (Johnson & Rosenfield, 2023) Ook tegen bijziendheid is het effect van zulke pauzes nog niet aangetoond, en voor buiten komen is dat bewijs er wel. Onthoud je van deze aflevering één ding voor je kinderen, laat het dan die twee uur buiten zijn.

Twee uur per dag buiten, ook bij bewolkt weer, en de pauzeregel gebruik je als herinnering om van je scherm weg te kijken.

Wil je weten of jij zelf een keer langs de oogarts moet, en met welke drie signalen je dezelfde dag belt? Ik heb het op één blad gezet: de oogcheck. Gratis, je hebt er alleen een account voor nodig. Je vindt hem op dokterservaas.be/oogcheck.

Achter de betaalmuur gaan we verder met wat baby's echt zien, waarom die vlekjes in je zicht normaal zijn en wanneer niet, de drie gezondheidsgewoontes van een oogarts, of je leesbril je ogen luier maakt, wat contactlenzen met je hoornvlies doen, en dan het hele blok over wat je niet voelt: glaucoom, netvliesloslating, maculadegeneratie en de gojibessenstudie. Plus de extra bonus-aflevering, alle referenties, en wat we níét konden onderbouwen.